Chuyện "Politically Correct" của H'Hen Nie ở Hoa hậu Hoàn vũ

hoc-tieng-anh-politically-correct-tu-case-cua-hhen-nie

H'Hen Nie trả lời phỏng vấn Top 5 Miss Universe 2018 Quốc Khánh, Screenshot từ Facebook

Phần trả lời phỏng vấn của H'Hen Nie tại Miss Universe là một case thú vị để học tiếng Anh. 

Nhiều ý kiến chỉ trích cô phiên dịch viên, tên Trà My người gốc Việt thì phải, nhưng mình nghĩ lỗi không phải ở My, hay H'Hen, mà là ở BTC. Nghe bảo họ buộc thí sinh phải sử dụng người phiên dịch cho họ chỉ định, chứ không được dùng người nhà. 

Trong trường hợp này, họ chỉ định một người gốc Việt, có thể đoán được qua cách My nói tiếng Việt, thì thật quá sai. Việc hiểu một ngôn ngữ so với việc làm phiên dịch chuyên nghiệp là hai chuyện rất khác nhau. 

Rất nhiều bạn giỏi tiếng Anh, nhưng kêu lên phiên dịch thì không phải lúc nào cũng suôn sẻ. Vì ngoài việc hiểu tiếng Việt, còn phải giỏi trong diễn đạt tiếng Việt, và phải có kiến thức về xã hội để thấu hiểu ngữ cảnh và giải thích rõ các ý nghĩa của câu nói. 

Nguyên văn của phần hỏi đáp của H'Hen Nie:

Question: The #MeToo movement has sparked a global conversation. In response, some have said the world has become too politically correct? Do you think the #MeToo movement has gone too far?

Answer: I don’t think that it has gone too far. Protecting women and women’s right are the right things to do. Women need protections and rights.


Trong câu hỏi của BTC có một cụm từ rất thú vị mà cũng rất khó là Politically Correct (PC). Làm nghề phiên dịch lụi gần 10 năm nay, cũng may mình chưa gặp bài phát biểu nào có từ này, không là bí thiệt. Nghe tụi Mỹ nói nhiều mà chưa có dịp dịch nó ra tiếng Việt. 

Cụm từ này dịch là "Đúng đắn chính trị" thì chỉ là dịch theo từng từ chứ nguyên cụm thì sai nghĩa, càng làm người nghe rối hơn. Theo một vài định nghĩa phổ biến bằng tiếng Anh, thì PC thường được hiểu như sau:

The term political correctness (adjectivally: politically correct; commonly abbreviated PC) is used to describe language, policies, or measures that are intended to avoid offense or disadvantage to members of particular groups in society, mostly related to race or sex.

Hoặc ngắn gọn:

A politically correct word or expression is used instead of another one to avoid being offensive.

Tóm lại, nếu dịch PC theo ý nghĩa của nó bằng tiếng Anh, thì đại loại là: PC được sử dụng để mô tả ngôn ngữ, cách biểu đạt, những chính sách, hoặc hành động nhằm tránh gây tổn thương, xúc phạm một nhóm người nào đó trong xã hội, thường liên quan đến giới tính hoặc chủng tộc.

Với ý nghĩa vậy, thì thật khó để có một từ tiếng Việt tương đương. Chị My phiên dịch viên dù có thể hiểu ý nghĩa của PC nhưng trong một thời gian ngắn như vậy chắc khó để chị diễn giải hết cho H'Hen được.

Trong một số cuộc thảo luận công cộng và trên các phương tiện truyền thông, cụm PC thường được sử dụng với nghĩa xấu, ám chỉ các chính sách quá đáng, thể hiện sự biến tướng của phong trào.

Vậy có thể dịch PC như thế nào sang tiếng Việt một cách ngắn gọn và dễ hiểu? Trong các phiên bản chuyển ngữ, mình thích nhất cách dịch của blogger Trần Hữu Thục nhất. Ông gọi PC là "phát ngôn/hành động thận trọng" hay "phát ngôn/hành động phải đạo". Hoặc như chị Cao Thanh Bình dịch là phát ngôn/ hành động chuẩn mực cũng hay.

Sở dĩ như vậy vì PC mô tả lối phát ngôn thận trọng của bất cứ một ai khi truyền đạt đến công chúng, cố tránh dùng ngôn ngữ hay cử chỉ có thể bị xem là xúc phạm, kỳ thị hay có vẻ chỉ trích một nhóm người đặc thù nào đó trong xã hội, nhất là khi liên quan đến chủng tộc hoặc giới tính. 

Vì một số phát ngôn nào đó khiến người nghe có những suy diễn bất lợi về xu hướng hay lập trường của diễn giả, cho nên, đối với những vấn đề nhạy cảm, diễn giả tìm cách thay đổi cách nói để tránh những suy diễn này. Đó là PC. Tại sao? Vì những suy diễn bất lợi thường có xu hướng gia tăng và biến thành một vụ tai tiếng.

Cũng có thể, việc phát ngôn phải đạo này thường cần thiết ở một chính trị gia khi diễn thuyết, nên từ đó mới có chữ Politically trong cụm PC. Đây chỉ là suy đoán của cá nhân mình.

Một vài ví dụ về PC từng gây tranh cãi ở Mỹ:

- Một trường học cấm gọi SV năm 1 là freshman mà phải gọi là first-year student. 

- Không gọi người chậm phát triển là "he is retarded" mà phải nói là: "he is developmentally delayed"

- Không gọi lính cứu hoả là fireman, mà phải gọi là firefighter

- Người nuôi chó ko được nói là own a dog, phải gọi là pet guardian

....

Nói chung, phát ngôn phải đạo là lựa chọn từ ngữ sao cho tránh gây hiểu lầm và tổn thương. Và công chúng Mỹ thỉnh thoảng vẫn đang tranh cãi là "Is this society becoming too politically correct?", đại loại là "Liệu xã hội chúng ta đang bị áp lực quá mức về phát ngôn phải đạo? Bộ giờ nói gì cũng phải "thận trọng, phải đạo" hết hay sao? 

Tổng Thống Mỹ Donald Trump là một điển hình của trường phái chống PC. Mấy phát ngôn của ông này thường xuyên liệt vào dạng Politically Incorrect. Phe anti-PC cho rằng, nếu cái gì cũng PC hết thì riết chúng ta sẽ dễ trở thành kẻ đạo đức giả, dùng lời hoa mỹ, né tránh, không đi thật bản chất của vấn đề. Bởi sự thật thường mất lòng, gây tổn thương, nên nói cái gì mà tránh tổn thương thì có khi là nói không thật. 

Đây là cuộc tranh cãi bất tận của nhiều người Mỹ.

Quay trở lại câu hỏi của H'Hen Nie. Nếu là mình, dịch một cách thoáng nghĩa, có thể hỏi như sau, vừa để giải thích thêm cho Nie. 

Question: The #MeToo movement has sparked a global conversation. In response, some have said the world has become too politically correct? Do you think the #MeToo movement has gone too far?

- Phong trào #MeToo, một phong trào chống bạo lực tình dục đã tạo nên nhiều tranh luận trên khắp thế giới trong suốt năm qua. Đây là một hành động đúng đắn mà các nạn nhân cần thực hiện để đưa thủ phạm ra ánh sáng. Nhưng một số người cho rằng, phong trào này có những lúc bị biến tướng. Trong một số trường hợp, chữ MeToo bị lạm dụng quá mức, gây ra nhiều hệ luỵ khác nhau, cho cả nạn nhân và người bị tố cáo. Có cảm giác như, thế giới đang ủng hộ hành động đúng đắn này quá mức cần thiết. Em có nghĩ rằng phong trào này đang đi quá xa?


Một số cách dịch hay từ những người bạn đã góp ý:

Bạn Minh Hân: Thế giới này đang trở nên nhạy cảm thái quá với phong trào Metoo?

Bạn Anh Ngoc Trinh: Phong trào này có vẻ như đang bị thổi phồng quá mức?

Cho đến giờ mình thích câu ngắn gọn của anh Nguyễn Như Huy nhất:

"Một số người cho rằng, thế giới này đã trở nên quá sợ đụng chạm. Em có nghĩ rằng phong trào này đã đi quá xa?"

Trong trường hợp này, mình nghĩ người dịch không chỉ chuyển ngữ thoáng nghĩa mà nên giải thích thêm càng nhiều càng tốt để Hen hiểu bối cảnh. 

Thật khó cho vài phút trên sân khấu, nên không thể trách cô Trà My. 

Câu hỏi này nếu xét theo bối cảnh Mỹ thì thật ra rất khó trả lời. Bởi chữ gone too far - đi quá xa ở đây liên quan đến những vấn đề sau. 

Thứ nhất, một số các phong trào phản kháng khác về bất công tiền lương, phân biệt giới tính, lạm dụng quyền lực, phân biệt đối xử... đang đu theo trend của #MeToo để tổ chức các cuộc biểu tình. 

Thứ hai, ít nhiều #Metoo đang bị lạm dụng quá mức. Vẫn có những trường hợp tố cáo xạo bú fame hoặc vì nhiều mục đích khác chưa rõ ràng. Việc điều tra các cáo buộc tố cáo đôi khi chưa công minh và gây nhiều hệ luỵ không đáng có cho người bị tố cáo.

Phong trào #Metoo trở nên nổi tiếng vào tháng 10/2017 sau khi diễn viên Alyssa Milano kêu gọi trên Twitter rằng, ai đã từng bị tấn công tình dục thì type vào #Metoo. Lời kêu gọi này đến sau bài báo điều tra hành vi của ông trùm phim ảnh Harvey Weinstein. 

Sau cái tweet đó, hàng loạt các cô đào nổi tiếng đứng lên metoo để khui nhiều anh đại gia ra ánh sáng. Nhưng ít ai biết phong trào Metoo đã được sáng lập từ 10 năm trước đó bởi một người phụ nữ da màu tên Tarana Burke. Cô khởi xướng phong trào này để ủng hộ những người phụ nữ là nạn nhân của xâm hại tình dục, đặc biệt là phụ nữ da màu, xuất thân nhà nghèo, thuộc tầng lớp bị phân biệt đối xử. 

Chính Burke hiện nay cũng cảm thấy #MeToo đang đi quá xa với mục đích vốn có ban đầu của cô. Nó đang bị ồn ào và đôi khi bị lạm dụng vì nhiều mục đích khác nhau. Kiểu như người Việt mình hay nói: Hở ra tí là #Metoo, cái gì cũng #Metoo cho được! 

Theo Burke, #Metoo không chỉ là việc khuyến khích nạn nhân lên tiếng, mà còn phải giúp nạn nhận chuẩn bị cho những gì sau đó. Lên tiếng xong rồi hậu quả sẽ ra sao? Nếu họ chưa sẵn sàng lên tiếng thì phải làm gì giúp họ? Đó là cả một quá trình về tâm lý và những hành động trợ giúp hết sức bí mật và riêng tư. #Metoo không đơn thuần chỉ là lên tiếng rồi thôi.

Một số ý kiến còn cho rằng, ngay chính Burke, vì là người da màu, nên phong trào Metoo của cô khởi xướng không được chú ý nhiều bằng cái tweet của cô diễn viên da trắng! Cô làm 10 năm nay ít ai biết, khi đến khi Alyssa lên tiếng thì bà con mới hưởng ứng theo! Đây là sự thật đau lòng bởi có những case tố cáo của những phụ nữ da màu thì bị quên lãng. 

Dù gì đi nữa, #MeToo là một chủ đề gây nhiều tranh cãi. Và những vấn đề liên quan đến nó trong bối cảnh nước Mỹ thật sự là rất nhức đầu. 

Ở Việt Nam thì trong năm qua cũng có một vài vụ việc, nhưng theo mình nó chưa đủ để gọi là đi quá xa. Cho nên trong trường hợp này, H'Hen Nie trả lời vậy là cũng tương đối an toàn. Dù rằng nếu hiểu rõ ngữ cảnh của câu hỏi nhiều hơn thì có thể chém thêm tí lấy điểm với BTC.

Mình cho BTC đã có một chút phân biệt đối xử với thí sinh không nói tiếng Anh. Lẽ ra họ phải bố trí một người phiên dịch giỏi cả Anh lẫn Việt, am hiểu các vấn đề xã hội như anh Gấu Phạm từng dịch cho Obama, hoặc cho Hen sử dụng người phiên dịch riêng. 

Nếu nói theo ý nghĩa của hành động phải đạo, đúng đắn, và chuẩn mực, thì BTC của Universe rất chi là Politically Incorrect với H'Hen Nie hehe.

Dù sao cũng chúc mừng em. Vẻ đẹp của em mới có thể giúp Việt Nam lên hạng với thế giới! Mình thích vẻ đẹp này hơn so với những chuẩn mực cái đẹp được cho là truyền thống của Việt Nam.

---

Nguồn:

https://www.theatlantic.com/…/2…/07/is-metoo-too-big/564275/
https://www.washingtonpost.com/…/the-woman-behind-me-too-…/…
https://www.washingtonpost.com/…/metoo-made-the-scale-of-…/…
https://variety.com/…/brigitte-bardot-denounces-metoo-move…/
https://news.zing.vn/phien-dich-vien-khien-phan-thi-ung-xu-…
https://www.weforum.org/…/metoo-women-equality-one-year-la…/
https://kontumquetoi.com/…/donald-trump-mot-ong-he-tren-ch…/