Chúng ta thích tự do hay thích làm nô lệ?

chung-ta-thich-tu-do-hay-thich-lam-no-le

• Với cái nhan đề có vẻ dễ gây hiểu nhầm này, đặc biệt là trong thời điểm 30/4; tôi chỉ xin có một lưu ý nhỏ trước khi các bạn đọc tiếp cái bài dài như ve kêu này. Đây chỉ là một bài về điện ảnh và chỉ từ điện ảnh mà soi chiếu cái khác thôi, tôi không có trách nhiệm về mọi suy diễn của các bạn, nếu có. ;)

MỘT HUYỀN THOẠI VỪA MỚI QUA ĐỜI

Đạo diễn người Mỹ gốc Séc Milos Forman vừa qua đời vào ngày 13/4 vừa qua, hưởng thọ 86 tuổi. Ông được xem là một trong những đạo diễn lớn của điện ảnh Mỹ và thế giới và nằm trong số hiếm 2 lần đoạt Oscar cho đạo diễn xuất sắc nhất và đồng thời 2 bộ phim giúp ông đoạt giải và làm nên tên tuổi của ông là “Bay qua tổ chim cúc cu” (1975) và “Amadeus” (1984) cũng đoạt Oscar cho phim hay nhất. 

Chưa kể “Bay qua tổ chim cúc cu” chỉ là 1 trong 3 phim đoạt “Big Five” (5 giải quan trọng nhất) trong lịch sử 90 năm của giải Oscar và được Viện phim Mỹ bình chọn vào danh sách 100 bộ kinh điển mọi thời đại. 

Và trước khi chạy trốn và sống lưu vong ở Mỹ sau sự kiện Prague Spring năm 1968, thời kỳ thống trị của Liên Xô sau Thế chiến II ở các nước Đông Âu, Milos Forman từng được xem là một đạo diễn của “Làn sóng mới” của điện ảnh Tiệp Khắc với 2 bộ phim do ông đạo diễn (“The Loves of a Blonde”, 1965 và “The Fireman's Ball”, 1967) từng được đề cử Oscar cho phim nói tiếng nước ngoài xuất sắc nhất lúc ông mới ngoài 30 tuổi. 

Milos Forman và Milan Kundera là 2 đại diện tiêu biểu của lớp trí thức, nghệ sĩ Tiệp Khắc sống lưu vong sau sự kiện Prague Spring và trở thành hai đạo diễn & nhà văn ở tầm quốc tế được thế giới đánh giá cao. 

Milos Forman còn có một bộ phim khác mà tôi rất thích: “The People vs Larry Flynt”, bộ phim tiểu sử rất đặc sắc về ông vua tạp chí khiêu dâm quái kiệt Larry Flynt (qua diễn xuất của Woody Harrelson) suốt ngày bị kiện ra tòa vì cho rằng làm băng hoại đạo đức của giới trẻ. 

Larry Flint là người đẻ ra câu: "Make love not war" và cho rằng hình ảnh một đôi tình nhân đang làm tình nhân văn hơn rất nhiều hình ảnh em bé Việt Nam bị bom Napalm đốt cháy kêu khóc trên đường phố. 

Ngoài Oscar, Bafta, Quả cầu vàng và nhiều giải của Viện Hàn lâm Mỹ, Anh, Milos Forman cũng đoạt giải thưởng lớn (Grand Prix) tại LHP Cannes và giải Gấu vàng, Đạo diễn xuất sắc nhất tại 2 kỳ LHP Berlin.

Với một tên tuổi và sự nghiệp lớn như thế, tôi thấy hơi ngạc nhiên khi cái chết của Milos Forman rất hiếm được báo chí Việt Nam nhắc đến. Nhưng cũng có thể ông là người của muôn năm cũ mà thời đại báo chí săn views của VN ngày hôm nay không còn quan tâm đến. 

Trong thời gian vừa qua tôi đã 2 lần viết về “Bay qua tổ chim cúc cu”, tất nhiên tôi chỉ mới dừng lại ở việc tri ân Milos Forman và Jack Nicholson, hai tên tuổi lớn làm nên thành công cho bộ phim xứng tầm kiệt tác này. Bài viết này lạm bàn sâu hơn nhân buổi chiếu và thảo luận bộ phim mới đây tại Cà phê thứ 7. 

 ***

MỘT BỘ PHIM GÂY NÁO ĐỘNG TRÍ NÃO

Tôi xem “Bay qua tổ chim cúc cu” lần đầu tiên vào những năm cuối 90 ở rạp Fansland Hà Nội. Quả thật là trong lần đầu tiên xem bộ phim này, sự nặng nề chậm rãi đến trì độn và những bệnh nhân tâm thần đi lại dật dờ khiến tôi ngủ mẹ nó hết nửa phim. Tôi chỉ sực tỉnh giữa rạp trong tiếng cười rộ của khán giả nước ngoài khi McMurphy dẫn dắt một đám bệnh nhân tâm thần trốn khỏi cái trại điên đó để thực hiện một cuộc phiêu lưu và lênh đênh trên một chiếc thuyền để câu cá ngoài đại dương. 

Nhịp điệu dồn dập và gây sốc khiến nửa sau của bộ phim hấp dẫn hơn rất nhiều và để lại một cái kết khiến tôi choáng váng đến lặng người. Và ngay  trong tuần đó, tôi mua vé để vào Fansland xem lại lần thứ 2 của bộ phim này một cách trọn vẹn nhất. Dĩ nhiên lần này tôi tỉnh như sáo từ đầu đến cuối phim. 

Như tôi đã nói trong lần trước, cái trại điên trong “Bay qua tổ chim cúc cu” qua cuốn tiểu thuyết của Ken Kesey thực ra là một ẩn dụ cho nước Mỹ những năm 60-70, thời chiến tranh VN, thời của phong trào hippy và giải phóng tình dục, thời của những công dân Mỹ bị chính phủ dắt mũi như những chú cừu non. Nhưng đặt trong bối cảnh hiện nay, nó vẫn còn nhiều giá trị thời sự.

Cuốn tiểu thuyết hay nhưng không đến mức xuất sắc như bộ phim được chuyển thể sau đó. Đây cũng là một trong hiếm hoi mà phim chuyển thể hay hơn tiểu thuyết gốc.

Bộ phim tất nhiên vẫn mang “tinh thần Mỹ”, nhưng với Milos Forman, một đạo diễn Tiệp Khắc từng trải qua hai thảm cảnh chính trị với chế độ toàn trị trên đất nước ông là chủ nghĩa phát xít Đức trong Thế chiến 2 (bố mẹ ông bị giết chết trong các trại tập trung của Nazi) và sự xâm chiếm của chủ nghĩa cộng sản Liên Xô năm 1968 với sự kiện Prague Spring, và sau đó ông phải chạy trốn sang Mỹ và trở thành công dân Mỹ - cái trại điên với những bệnh nhân bị bóp nát nhân cách và tính cách đó còn mang một ý nghĩa khác. 

Milos Forman từng nói: “Đảng cộng sản với tôi là mụ y tá Ratched (nhân vật phản diện trong “Bay qua tổ chim cúc cu”), kẻ luôn nói với tôi cái gì tôi được làm và cái gì tôi không được làm, điều gì tôi được phép nói và điều gì tôi không được phép nói, chỗ nào tôi được đi và chỗ nào tôi không được đi; thậm chí là tôi là ai và tôi không được là ai”.

“Bay qua tổ chim cúc cu” là một bộ phim náo động trí óc của chúng ta vì nó đặt ra những vấn đề về tự do và nô lệ. Hình ảnh của Randall McMurphy (Jack Nicholson), tên tội phạm bất trị được cho là tâm thần đã làm đảo lộn và phá nát trật tự của cái trại điên với những bệnh nhân như những chú cừu non dưới sự cai trị của con mụ y tá máu lạnh tàn bạo Ratched (Louise Fletcher) là một hình ảnh mang tính ẩn dụ giữa cá nhân và hệ thống, giữa cái tôi và đám đông, giữa những chú cừu non ngoan ngoãn và đám cáo già gian ác. 

McMurphy đã kích động, đã thách thức, đã dần dần mang lại nhân tính cho những bệnh nhân tâm thần, đã dẫn dắt họ thoát khỏi trại điên để thực hiện một chuyến phiêu lưu vô tiền khoáng hậu, đã đem đến cho họ ý nghĩa đích thực của quyền con người, quyền được sống, được yêu đương, được tận hưởng. 

Nhưng cuối cùng, cuộc cách mạng mà McMurphy mang đến cho cái trại điên bị dìm trong bể máu. Thậm chí anh ta, cuối cùng cũng bị thế lực của mụ y tá Ratched mổ thùy não, biến thành kẻ sống thực vật, điều mà anh ta từng ra sức chống phá. Nhưng cái trại điên đó mãi mãi không còn là cái trại điên của ngày hôm qua...

“Bay qua tổ chim cúc cu” hơn cả một kiệt tác điện ảnh, nó là một bộ phim đầy tính biểu tượng về tinh thần tự do, về quyền làm người, về khát vọng được sống như một con người đích thực. Và cho dù cuối cùng nó có thất bại đi nữa, McMurphy cũng đã mang đến một nguồn sáng soi rọi cái tăm tối trong trại điên này, đã khiến những bệnh nhân tâm thần phải hành động thay vì chỉ ngồi đó mà than vãn hay kêu ca nhưng không bao giờ dám làm gì để thay đổi nó.

***

HÒN ĐÁ LĂN THÌ KHÔNG MỌC RÊU

Thứ 7 tuần trước, tôi được Cà phê thứ 7 mời đến tham dự buổi chiếu “Bay qua tổ chim cúc cu” và trò chuyện về bộ phim này, cùng với nhạc sĩ Dương Thụ và Giáo sư, dịch giả Nguyễn Văn Trọng. Và đây là lần thứ 3, sau khoảng gần 20 năm, tôi được xem lại một lần nữa trọn vẹn “Bay qua tổ chim cúc cu”. 

Sau buổi chiếu, trong khán phòng kín chỗ ngày hôm đó, tôi hỏi đã có ai trong quý vị từng xem bộ phim này trước đây chưa, 100% đều trả lời chưa, ngay cả nhạc sĩ Dương Thụ và Giáo sư Nguyễn Văn Trọng. 

Một kiệt tác đến thật muộn màng sau hơn 40 năm. Nhưng tôi có cảm giác tất cả mọi người đều muốn được chia sẻ một điều gì đó sau khi thưởng thức bộ phim nặng như một cái búa tạ và vừa đập vỡ một điều gì đó bên trong họ. Hoặc là tôi đoán mò vậy. ;)

Ở lần xem trọn vẹn thứ 3 này, tôi nhận ra nhiều điểm mà hai lần trước, ở tuổi 18-20 tôi chưa đủ kiến thức hay trải nghiệm để nhận ra. 

Với bộ phim này, đạo diễn Milos Forman tiết chế một cách tối đa về mặt cảm xúc qua cách kể chuyện tuyến tính của mình. Hoàn toàn không có bất cứ một hình ảnh hồi ức hay một câu chuyện nào của quá khứ được tái hiện bằng hình ảnh. Tất cả chỉ được thông báo cho khán giả qua lời kể của nhân vật. 

Ta không biết xuất xứ cụ thể của McMurphy, tại sao một kẻ thông minh, bất trị như anh ta lại bị tống từ nhà giam này đến trại tâm thần kia. Điều gì khiến anh ta nổi loạn? Ta không biết tại sao các bệnh nhân trong cái trại tâm thần này như những chú cừu non đi lại dật dờ như bóng ma và sợ mụ y tá Ratched như sợ tà. Ta chỉ biết kể từ khi McMurphy xuất hiện trong cái trại tâm thần này, tất cả mọi trật tự được mụ y tá Ratched thiết lập trước đó đã bị đảo lộn hoàn toàn. 

Milos Forman cũng xây dựng nhiều hình ảnh có tính ẩn dụ, biểu tượng đặc sắc. Mỗi lần sử dụng ẩn dụ của ông đều mang đến một sức mạnh biểu đạt khác nhau và chúng luôn được dự báo trước đó (tôi sẽ phân tích ở đoạn sau). 

Ông có biệt tài xây dựng tâm lý nhân vật qua hành động và thậm chí chỉ vài câu thoại. Khả năng chỉ đạo diễn xuất của ông thượng thừa, đặc biệt là với những cú quay cận lột tả nội tâm của nhân vật qua đôi mắt. 

McMurphy là một kẻ như thế nào? Tay bác sĩ John Spivey nói hắn là kẻ “không điên nhưng nguy hiểm”. Một kẻ khác trong bộ máy lãnh đạo ở cái bệnh viện này thì ví von rằng, hắn là “hòn đá lăn không mọc rêu.”

Với một lý lịch bất trị khiến các trại giam phải bó tay, McMurphy bị tống vào cái trại tâm thần này. Trong thời gian đầu, khi thấy các bệnh nhân tâm thần ngoan như những chú cừu và vật vờ như những hồn ma di động, gã muốn khuấy đảo cái trại tâm thần này lên, hoặc ít ra cũng khiến cho mụ y tá Ratched đạo đức giả phải tức ói máu và lộ bộ mặt thật của mình. 

Gã kích động các bệnh nhân, lôi kéo họ tham gia các trò chơi vận động cơ thể, đòi hỏi quyền lợi của bệnh nhân. Trong các cuộc vận động ban đầu để chống lại sự cai trị độc tài của mụ Ratched, hầu hết gã đều thất bại vì những cánh tay e dè đưa lên và số phiếu bầu luôn dưới 50%. Nhưng gã không chịu bỏ cuộc, gã tìm cách nhấc bổng một cái bồn phun nước nhưng nó quá nặng nên không thể nào nhấc nổi. Dù thất bại trong cuộc cá cược, nhưng gã nói, “ít nhất thì tôi cũng đã cố gắng để thử, không như đám các anh”. 

Khi tay bệnh nhân cà lăm yếu ớt Billy Bibbit tự nhận rằng anh ta điên, McMurphy quát: “Mày không điên hơn bất cứ một thằng nào đang bước trên đường phố ngoài kia.”

Và sau 3 lần vận động đều thất bại, McMurphy giận dữ quát vào mặt các bệnh nhân tâm thần: “Các anh chỉ ngồi đó than phiền rằng các anh không chịu đựng nổi cái bệnh viện tâm thần này, nhưng các anh thậm chí còn không dám bước ra khỏi nơi này. Chúa ạ, các anh nghĩ các anh là ai vậy?”

Từ một kẻ chỉ có mục đích quấy phá, làm đảo lộn trật tự giả dối, McMurphy dần dần đồng cảm với các bệnh nhân và khám phá ra ở họ những điều ẩn giấu bên trong, đặc biệt là Bromden, người tù trưởng da đỏ giả vờ câm điếc mà McMurphy gọi đùa anh ta to như một ngọn núi. 

Đối lập với hình ảnh McMurphy của tinh thần tự do và tìm mọi cách chống lại sự cai trị độc tài trong bệnh viện tâm thần, mụ y tá Ratched là một hình ảnh tiêu biểu những kẻ lãnh đạo trong xã hội toàn trị: lạnh như băng, không bao giờ nổi nóng và không ai biết được bên trong mụ ta nghĩ gì. 

Diễn xuất đáng kinh ngạc của nữ diễn viên ít tiếng tăm Louise Fletcher khiến vai diễn này càng thêm đáng sợ. Đến nỗi sau thời gian quay phim, Louise Fletcher đều bị các diễn viên xa lánh và bà phải tìm mọi cách để thanh minh rằng bà không phải là loại máu lạnh như mụ Ratched trong phim. 

Jack Nicholson và Louise Fletcher đều đoạt Oscar cho nam và nữ diễn viên chính năm 1975, cũng là một trường hợp hiếm của giải Oscar.

Viện phim Mỹ từng bình chọn mụ Ratched đứng thứ 5 trong 100 ác nhân của điện ảnh Mỹ thế kỷ 20. Tại sao mụ lại được xếp vị trí cao như vậy, dù mụ không mổ sọ nạn nhân lấy não chiên lên ăn như tên bác sỹ Hannibal Lecter trong “Sự im lặng của bầy cừu”, không phải là một dạng tội phạm nguy hiểm và tàn sát hàng loạt để thiết lập lại trật tự xã hội như tên hề điên Joker trong “Batman”, không phải là thằng đa nhân cách biến thái Norman Bates với màn giết người bằng dao ghê rợn trong “Psycho”, không phải là tên sát thủ Anton Chigurh giết người bằng cách tung đồng xu để quyết định sinh mạng của kẻ khác trong “No Country for Old Man”, không phải là tên sĩ quan SS điển trai nhưng giết người tàn bạo Amon Goeth trong “Schindler’s List”... 

Đấy là tôi chưa kể một loạt các tên ác nhân tàn bạo khác trong dòng phim khoa học giả tưởng, siêu thực như “Star Wars”, “The Lord of the Rings”, “Harry Potter”, “Aliens” hay vô số phim kinh dị máu me khác. 

Từ đầu đến cuối phim “Bay qua tổ chim cúc cu”, ta không nhìn thấy mụ Ratched ra tay tàn độc một lần nào, cũng không thấy mụ trực tiếp giết một ai. Nhưng sự lạnh lùng, quỷ quyệt của mụ thật đáng sợ. Giải pháp của mụ là cai trị kẻ khác bằng bàn tay nhung. Thủ đoạn của mụ là đánh vào điểm yếu chí mạng của nạn nhân và khiến họ trở nên yếu ớt không thể chống cự. 

Trong đoạn gần cuối phim, trước khi McMurphy và tù trưởng Bromden lên kế hoạch vượt khỏi trại tâm thần để sang Canada sống, anh ta tổ chức một bữa tiệc cho các bệnh nhân để tạm biệt, bởi họ không dám rời khỏi cái bệnh viện tâm thần này. 

McMurphy gọi đến hai cô gái, một là người yêu cũ, một là gái điếm để nhập cuộc. Cô gái điếm có nhiệm vụ “kiềm chân” tay bảo vệ, để bọn họ có thể quậy tới nóc và điều đó cũng khởi đầu cho thảm kịch. 

Sáng hôm sau, mụ y tá Ratched bàng hoàng nhận ra cái trại điên với những bệnh nhân mà mụ ta đã thuần dưỡng như cừu nổi loạn và tanh bành như một cái nhà thổ. Kinh khủng nhất là anh chàng Billy Bibbit, anh chàng bệnh nhân có tinh thần yếu ớt lại đang nằm trần truồng như nhộng với cô bạn gái cũ của McMurphy trong một căn phòng kín. Cho dù rất giận dữ, mụ Ratched vẫn giữ bộ mặt lạnh như băng và mụ sử dụng đòn độc rất hiệu nghiệm của mình. 

Bằng những lời lẽ sắc như dao mụ đã đánh vào điểm yếu chí mạng của anh chàng yếu ớt Billy Bibbit, khiến những cơn trầm cảm trong quá khứ từng làm anh ta tự tử hụt một lần nữa trỗi dậy. Và không chịu đựng được nỗi sợ hãi này, Billy đã đập vỡ một chiếc bình và dùng mảnh thủy tinh đâm vào cổ tự sát. 

Cái chết thê thảm của Billy đã khiến McMurphy giận dữ đến mất kiểm soát, lao vào bóp cổ mụ Ratched suýt chết. Nhưng cuối cùng anh ta bị hai tên bảo vệ dùng vật mạnh tang vào đầu và hậu quả tất yếu là anh ta phải nhận cái kết bi thảm sau đó: bị đưa lên bàn phẩu thuật để mổ thùy não. 

Từ một kẻ nổi loạn, bất trị với tinh thần tự do không gì có thể đè bẹp nổi, McMurphy đã bị cái thế lực của mụ Ratched biến thành kẻ dở sống dở chết. Và đó là lý do khiến tù trưởng da đỏ Bromden phải dùng gối đè lên mặt McMurphy khiến anh ta phải ngạt thở mà chết hẳn, bởi ông không thể nào chịu nổi một McMurphy, một con người của tinh thần tự do vô bờ bến phải sống thực vật đến cuối đời trên giường bệnh. 

Cuộc “cách mạng” của McMurphy cuối cùng thất bại với hai cái chết bi thảm, với những bệnh nhân tâm thần quay trở lại với lối sống của những chú cừu bị thuần dưỡng như cũ, lối sống như khi McMurphy chưa bước vào trại tâm thần. Nhưng có một người không bao giờ chấp nhận lối sống đó nữa. Đó chính là người tù trưởng da đỏ có thân hình to lớn như một ngọn núi: Bromden. 

Cảnh kết trong bộ phim này thực sự là một hình ảnh đạt đến tầm biểu tượng và phá vỡ những dồn nén mà người xem phải chịu đựng trong cái đoạn kết tăm tối trước đó. 

Trong đêm tối, Bromden đã dùng sức mạnh của mình để bê cái bồn phun nước bằng bê tông giữa phòng điều trị, cái bồn mà McMurphy trước đó từng có lần cá cược để nhấc lên nhưng không đủ sức để bê nổi. Đây là hình ảnh có tính biểu tượng được gài cắm trước đó mà tôi đã nói ở trên. 

Sau đó, Bromden tiến đến cửa sổ, dùng cái bồn nặng như một quả tạ đập vỡ cửa sổ bệnh viện để lao ra ngoài. Bromden nhảy qua cửa sổ trong thứ ánh sáng mờ ảo sau một đêm tăm tối để tiến về phía bình mình đang bắt đầu ló dạng...

 ***

Bộ ba nhân vật đáng nhớ trong cái trại tâm thần này là McMurphy, Billy Bibbit và Bromden khiến tôi nhớ đến câu nói: “Khôn cũng chết, dại cũng chết, chỉ có kẻ biết là sống”. 

Không ai biết tại sao người tù trưởng da đỏ to như bò mộng Bromden bị nhốt vào trại tâm thần, nhưng trong suốt thời gian ở đây, ông ta đã giả câm, giả điếc để thoát khỏi sự cai trị của mụ Ratched. 

Chỉ đến khi McMurphy vào trại và được tinh thần tự do của anh ta kích động, Bromden mới bắt đầu tiết lộ thân phận của mình. Ông ta là một kẻ khôn ngoan và có một sức mạnh từ bên trong và cơ hội thực sự đến, mới hành động. 

Bromden trái ngược với hình ảnh thông minh, bất trị nhưng xốc nổi, nóng nảy của McMurphy và tất nhiên là sự yếu ớt, sợ hãi của Billy Bibbit.

Trong phần thảo luận sau buổi chiếu, Giáo sư Nguyễn Văn Trọng đưa ra một nhận định khiến tôi phải ngạc nhiên vì tôi chưa từng nhận ra trước đó dù đã ba lần xem bộ phim này. 

Ý của ông, tôi không nhớ chính xác, cho rằng con người nói chung đều khát khao tự do, nhưng hầu hết họ lại dễ dàng chấp nhận một cuộc sống nô lệ. Các bệnh nhân trong trại tâm thần này là ví dụ. Họ chấp nhận làm nô lệ, chịu đựng sự cai trị của mụ Ratched để được an toàn còn hơn phá rào trốn ra ngoài và không biết điều gì chờ đợi họ ở bên ngoài. 

Vì để đạt đến tự do, họ phải chấp nhận đấu tranh, phải chịu nhiều thách thức, phải mạo hiểm đến tính mạng của mình, như hình ảnh của McMurphy trong phim. Còn nô lệ, cho dù đôi khi là cái nô lệ bên trong (tức là họ vẫn đạt được tự do phần nào đó) thì an nhàn hơn và hầu như không phải chịu một thách thức hay mạo hiểm nào. 

Các bệnh nhân trong trại tâm thần này chấp nhận cuộc sống bị mụ y tá Ratched thuần dưỡng như cừu, họ không dám đấu tranh cho dù đòi hỏi những quyền cơ bản nhất nhất của con người để có một cuộc sống an nhàn và an toàn.

Hình ảnh người tù trưởng da đỏ Bromden, với Giáo sư Nguyễn Văn Trọng là một biểu tượng của tinh thần Lão Tử: triết lý vô vi. 

Vì hầu như chỉ quan tâm đến hai hình mẫu nhân vật điển hình là McMurphy và mụ y tá Ratched trong hai lần xem trước đây, nhận định của Giáo sư Nguyễn Văn Trọng khiến tôi thấy thú vị và buộc phải ngẫm lại “Bay qua tổ chim cúc cu” trong suốt tuần qua và tìm đọc các cuốn sách của ông. Và quả thật, ông là người nghiên cứu rất nhiều về chủ đề Tự do. 

GS.TS và dịch giả Nguyễn Văn Trọng là một học giả nổi tiếng với những tác phẩm dịch thuật như  “Bàn về tự do” của John Stuart Mill – một tác phẩm triết học xuất sắc bàn về quyền của các cá nhân trong mối quan hệ của họ với cộng đồng và với xã hội. 

Các dịch phẩm khác của ông: “Chính thể đại diện” (R. P. Feynman), “Ý nghĩa mọi thứ trên đời” (A.I. Herzen), “Từ bờ bên kia” (I. Berlin), “Bốn tiểu luận về tự do” (Isaiah Berlin)…

Trong tiểu luận “Hai khái niệm về tự do” nằm trong cuốn “Bốn tiểu luận về tự do” của triết gia gốc Do Thái Isaiah Berlin, tôi đọc được đoạn này trong sự đối chiếu với “Bay qua tổ chim cúc cu”: “Nếu mục đích của con người là nhiều thứ, như tôi tin là thế, và không phải tất cả những mục đích ấy đều tương thích được với nhau, thì khả năng xảy ra xung đột - và bi kịch - không bao giờ có thể bị loại trừ khỏi đời sống con người, dù là đời sống cá nhân hay xã hội. 

Một ví dụ điển hình là xung đột của tự do và bình đẳng: tự do triệt để không tương thích được với bình đẳng triệt để. Tự do triệt để sẽ đẩy những kẻ yếu ớt vào tình thế tuyệt vọng khiến cho họ không thể có bình đẳng. Nhưng nếu thực hiện bình đẳng triệt để thì phải ngăn cản người tài vươn tới đỉnh cao để không có cách biệt với số đông.

Năm 2016, Giáo sư Nguyễn Văn Trọng cũng từng đoạt giải Sách hay (lĩnh vực Giáo dục) với tác phẩm: “Những ghi chép về quyền tự do”.

“Những ghi chép về quyền tự do” là những trải nghiệm của bản thân ông trong nhiều năm nghiên cứu và sống. Tôi có đọc một bài báo nói về buổi lễ nhận giải này, ông chia sẻ hài hước rằng: “Tri thức mênh mông nhưng tôi quan tâm tới tự do vì tôi luôn đau khổ với tự do, tôi không tự do là do sự dốt nát của mình. Vì vậy, chỉ có một phương cách để giải quyết sự ngu dốt của mình về tự do khiến tôi đọc và ghi chép nhưng trải nghiệm của bản thân”.

Thế nhưng tại sao ông lại so sánh Bromden với triết học của Lão Tử, tại sao ông đưa ra nhận định (có vẻ chủ quan) rằng ông cảm giác đạo diễn Milos Forman mang nhiều tinh thần của Lão Tử vào bộ phim “Bay qua tổ chim cúc cu”, chứ không chỉ là trải nghiệm những năm tháng sống dưới chế độ Cộng sản Tiệp Khắc của bản thân ông?

Tôi phải lập tức lôi trên giá sách cuốn “Lão Tử Đạo Đức Kinh” của học giả Nguyễn Hiến Lê và lên tiki đặt thêm cuốn “Lão Tử Tinh Hoa” của học giả Thu Giang Nguyễn Duy Cẩn về đọc và như được “khai sáng” trong mấy ngày qua.  

Nhưng bài này đã dài quá cho phép rồi.

Nếu còn hứng tôi sẽ hầu quý vị về “Bay qua tổ chim cúc cu” qua Triết lý của Lão Tử và những triết lý khác của Lão Tử nhìn vào thời đại hiện nay, nhất là chủ đề về Tự do và nô lệ.

>> Phần 2: Bay qua tổ chim cúc cu qua triết lý của Lão Tử