Cháy rừng có khói ở miền Trung và cháy rừng không khói trên cả nước

chay-rung-co-khoi-o-mien-trung-va-chay-rung-khong-khoi-tren-ca-nuoc

Ảnh chữa cháy ở Hà Tĩnh, nguồn VNE.

● Cảm ơn lực lượng quân đội, PCCC và nhân dân địa phương đã khống chế các đám cháy rừng ở miền Trung trong hai hôm nay. Đây có thể coi là khu vực có nhiều khó khăn trong công tác chữa cháy vì lí do thời tiết miền trung khắc nghiệt và thường xuyên đối diện với tình trạng thiếu nước. Mong rằng lực lượng chữa cháy và bà con không có thiệt hại nhân mạng vì mạng người là quý giá nhất. 

► CHÁY CÓ KHÓI: Theo dõi tin tức cháy rừng trên báo chí thì đám cháy đã thiêu rụi hơn 100 ha rừng. 100 ha có thể hình dung như thế nào? Nhiều người chúng ta sống ở các đô thị thường không tưởng tượng ra được quy mô này, bởi vì cuộc sống của chúng ta thường gắn chặt trong các khoảng không từ 3-20m2. Để đưa các con số trên về gần khả năng hình dung thì 100ha là 1.000.000 mét vuông (1 triệu mét vuông). 

Là một diện tích rất lớn, nó là một ô vuông với 4 cạnh, mỗi cạnh dài 1000m (1.0 cây số). Vẽ hình này lên bản đồ Hà Nội thì nó tương đương toàn bộ khu vực 36 Phố phường (bao gồm cả Hồ hoàn Kiếm) và là nơi chốn dung thân của khoảng 150.000 người ở nội đô hoặc của 60.000 – 140.000 cây trong tình huống ở trong rừng. 

Thiệt hại trong các đám cháy rừng thường khó ước đoán, nó liên quan đến tổn thất về nhân mạng, tổn thất gỗ (như ở trên, hàng trăm nghìn cây gỗ), nhà cửa, làng mạc, tốn kém về chi phí chữa cháy…. Thêm vào đó, cháy rừng còn gây tổn thất đến chi phí, công sức của người dân địa phương đã bỏ ra trong quá trình thực hiện phòng ngừa cháy rừng qua nhiều năm. Đây là điều đáng tiếc hơn cả. Rừng thông tại Hồng Lĩnh bị cháy hôm qua là rừng thông 30 năm tuổi, nó là tích lũy của tự nhiên 30 năm và là công - sức mà địa phương đã bỏ ra trong từng ấy năm. Nếu có mưa lớn sau đám cháy (mùa mưa bão ở miền Trung) thì có thể dẫn tới hiện tượng rửa trôi đất màu dẫn tới làm nghèo đất, thậm chí gây sa mạc hóa (như đã từng xảy ra ở nhiều nơi).

Đối với môi trường, cháy rừng có những ảnh hưởng nghiêm trọng. Các đám cháy giải phóng khí Nhà kính (GHG), chúng đóng góp đáng kể vào sự biến đổi kí hậu. Sự nóng lên toàn cầu dẫn đến các khu rừng bị khô hơn và suy thoái – đây là hai nguyên nhân làm tăng tính dễ bị tổn thương của chúng đối với lửa. Chính vì vậy, số lượng và quy mô của các đám cháy sẽ có xu hướng tăng lên và tạo thành một vòng lặp với sự nóng lên toàn cầu. Các đám cháy rừng hàng năm trên TG giải phóng từ 1.7 cho đến 4.1 tỷ tấn Carbon dioxide vào khí quyển, ngoài ra, khoảng 39 triệu tấn metan (CH4) cũng như 20.7 triệu tấn oxit nito (NOx) và 3.5 triệu tấn sulfur dioxide (SO2).

Nhiều người sẽ bất ngờ khi 15% lượng khí nhà kính GHG toàn cầu được tạo ra từ những vụ cháy rừng. Cháy rừng gây ra 32% lượng khí carbon monoxide toàn cầu, 10% khí thải metan và 86% lượng khí thải bồ hóng độc hại. Rõ ràng biến đổi khí hậu nhanh chóng trong khoảng một thập niên qua đã làm tăng số ngày nắng nóng, khô với nguy cơ cháy cao và kéo dài mùa cháy, điều này sẽ làm tăng tần suất cháy rừng cũng như diện tích rừng bị ảnh hưởng. 

Mình từng tham gia một vài đồ án masterplan ở khu vực Địa Trung Hải thì thấy rằng vấn đề cháy rừng của họ khá giống với miền Trung - Việt Nam. Khí hậu ở đây cũng rất nóng (như Hy Lạp, Bồ Đào Nha). Mùa khô có nắng nóng đỉnh lên đến 38-42 độ và chính phủ các nước này coi cháy rừng là thảm họa có tính tất yếu. Việc khai thác gỗ cũng dẫn tới sự suy thoái của các khu rừng, nó làm tăng số lượng của các cây bụi, cây lùm ở khu vực sát mặt đất – những cây này khi bị khô thì đóng vai trò tạo cháy lan (groundfire), nó như mồi lửa chính để dẫn cháy lan rộng và gây khói đặc cản trở hoạt động chữa cháy của con người. 

Để đối phó với sự suy thoái đến từ nạn khai thác thì người ta từng nỗ lực bù đắp diện tích rừng bằng các loài cây tiên phong điển hình là thông, keo (thấy rõ ở cháy rừng Hồng Lĩnh). Mặc dù vậy, cây thông là cây dễ cháy do nhựa của nó bén lửa, mật độ cây thông thường dày, đứng liên tiếp nhau nhưng mật độ cành lại thưa, có thể nói bản thân cây thông, nó đã là một loại mồi lửa (cấu trúc giống như là xếp củi bếp lò). 

Các nước Địa Trung Hải cho đến nay phải giảm mức trợ cấp trồng cây thông là vì lí do ấy. Người ta cũng giảm diện tích trồng độc canh và tăng trợ cấp các hoạt động nông nghiệp truyền thống có tác dụng ngăn cháy, ví dụ như việc chăn cừu ăn cỏ thì có tác dụng ngăn cháy lan groundfire ..vân..vân. 

► CHÁY KHÔNG KHÓI có liên quan đến vấn đề Quy hoạch Sử dụng đất. Phân loại land-use qua một số đồ án tổng mặt bằng ở Hy Lạp thì thấy là làm khá chặt chẽ. Thường các khu rừng mặc dù nằm ngoài phạm vi thiết kế nhưng mình hay nghiên cứu phụ lục để mà nắm định hướng của người ta. Qua đối chiếu thì điều này thậm chí được làm khá ráo riết ở các nước châu Á khác như Trung Quốc, Hàn Quốc. 

Các khu vực Greenbelt (vành đai xanh) được quy định rõ ràng về kế hoạch sử dụng đất, bởi vì việc tùy tiện phê duyệt giấy phép xây dựng ở các khu rừng phòng hộ (như ở tình huống rừng phòng hộ Sóc Sơn, và nhiều rừng khác có liên quan đến các quan chức VN) thì dễ gây ra nguy cơ cháy do sự bất cẩn của con người và hoạt động sống của họ. 

Đây chính là lí do vì sao mà người ta tuyệt đối không cho phép thay đổi kế hoạch sử dụng đất. Điều này thì lại diễn ra khá phổ biến ở nước ta. Quần chúng đôi khi không nắm được vấn đề này mà tặc lưỡi cho qua các tình huống lách luật của nhà quản lý địa phương.

Trong các hệ sinh thái dễ bị cháy ở Địa Trung hải thì thực tế đã chỉ ra rằng, biện pháp phòng cháy thường có hiệu quả về lâu dài và tiết kiệm hơn chi phí chữa cháy trực tiếp. Do đó một chính sách chữa cháy rừng toàn diện sẽ được thực hiện, với trọng tâm đặt vào bốn vấn đề chính về quản lý cháy rừng là -1. phòng ngừa,- 2. chuẩn bị, - 3.phản ứng và 4- phục hồi - thay vì chỉ dựa vào việc chữa cháy trực tiếp. Sự tham gia của xã hội dân sự có thể là một khả năng kinh tế và hiệu quả để giảm đáng kể tỷ lệ và mức độ nghiêm trọng của hỏa hoạn. Yếu tố cốt lõi chính sách này, đầy bất ngờ, lại thuộc về phận sự của Kiến Trúc Sư quy hoạch trong vấn đề quy hoạch sử dụng đất như đã nói ở trên. 

Điều này đang được thực hiện rất triệt để trong thời gian gần đây tại Trung Quốc, một số đồ án masterplan tổng mặt bằng lớn hàng chục triệu mét vuông mình có dịp tham gia ở Quảng Châu, Đường Sơn, Nam Kinh (có liên quan đến các khu văn phòng, cơ sở nghiên cứu, trung tâm kinh tế, công nghiệp lớn) … nơi mà các chính sách được đưa từ trên xuống rất cụ thể. Trung Quốc, Hàn Quốc có rất nhiều ví dụ ta có thể học hỏi, họ cũng phát triển kinh tế nhưng rõ ràng là có nhiều điểm thận trọng hơn VN ta. 

● Cháy rừng về cơ bản được coi là thảm họa tự nhiên “Wildfire”, tuy vậy, chính quyền vẫn có thể củng cố các hoạt động ngăn ngừa một cách chủ động. Đặc biệt, cũng cần phải nhớ rằng ở rất nhiều nơi, nhiều tỉnh thành ở Việt Nam thì chẳng cần có đám cháy nào mà rừng vẫn cứ mất đi. Các “đám cháy không khói ấy” cũng là một vấn đề nghiêm trọng đối với cân bằng sinh thái mà đôi khi chúng ta làm ngơ và không hề có bất cứ hoạt động chữa cháy nào diễn ra cả. 

Hoạt động chữa cháy của người miền Trung, chính vì vậy, cần trở thành tấm gương cho tất cả mọi người. 

Le Quang| Trong một ngày nắng 40 độ ở Berlin, 40 độ ở châu Âu nghĩ chừng chỉ ngang 27 độ ở VN.