Bảo vệ di sản bằng tiền hay bằng niềm tin?

bao-ve-di-san-bang-tien-hay-bang-niem-tin

Bên trong Nhà thờ Đức Bà Paris - di sản vừa bị hoả hoạn ở Pháp.

Các công trình tôn giáo thường có tuổi thọ cao. Nhà thờ Đức Bà Paris 800 năm tuổi không phải là công trình tôn giáo lâu đời nhất. Có rất nhiều những công trình tôn giáo khác cũng đã tồn tại rất lâu. 

Nếu xét về số lượng thì công trình tôn giáo chiếm đại đa số trong các di sản, nguyên nhân là bởi vì chúng gắn chặt với đời sống tinh thần và đức tin của con người. Nhờ vào tính thiện của các tôn giáo nói chung và mối cố kết với cộng đồng nên các công trình này thường được xây dựng cẩn thận, được chăm sóc và trùng tu thường xuyên. 

Nhiều người nói rằng phải là nhà giàu mới bảo vệ được di sản, điều này có thể còn nặng thiên kiến. 

Cách đây 4 năm mình từng có dịp làm việc với UNESCO trong một đồ án cá nhân ở thung lũng Bamyan – một vùng đất thuộc Afghanistan vừa trải qua chiến tranh với ISIS và thuộc loại nghèo nhất TG. Di sản lớn nhất mà họ có, đó là một bức tượng Phật khổng lồ được đẽo vào trong lòng vách núi đá. Bức tượng đã bị phiến quân phá hủy và không thể phục hồi. Còn lại ở đó là cái hốc đá khổng lồ và được coi là di sản của nhân loại. 

UNESCO đã tổ chức một cuộc thi thiết kế kiến trúc ở thể thức chuyên nghiệp và thu hút hơn 1000 đề xuất (chỉ đứng sau lượng đề xuất 2000 bài cho bảo tàng Guggenhiem tại Helsinki được tổ chức cùng thời điểm). 

Danh sách rút gọn 25/1000 có cơ hội làm việc trực tiếp với văn phòng tổng thống Afghanistan vào năm 2015, điều mà có nằm mơ mình cũng không nghĩ đến. Sau đồ án thì mình cũng tự học thêm về đất nước và tôn giáo của họ, đó là những cơ hội học hỏi đáng quý. Cả Thế giới đã biết đến Bamyan chỉ sau một cuộc thi như vậy. Cuộc thi gây được tiếng vang và người ta đủ tiền để xây dựng một nhà bảo tàng ở đó. 

Vì vậy cá nhân mình tin rằng di sản thực sự chỉ mất đi khi mà đức tin của con người biến mất. Lòng tin còn thì di sản còn, lòng tin hết thì chẳng có gì để gọi là di sản. 

Việt Nam cũng có nhiều di sản đáng quý, nhiều di sản ở ngay trước mắt chúng ta, thân quen đến độ quên mất lúc nào không biết. Ví dụ như Văn Miếu Quốc Tử Giám ở Hà Nội. Đây là quần thể được xây dựng từ năm 1070, cho đến nay là 950 tuổi, có thể coi là công trình nghìn năm. 

Nó có thể không đi vào văn chương, thơ ca, hò vè có độ phủ sóng cao như Nhà thờ Đức Bà Paris, nhưng hẳn là nó vẫn rất đáng quý. Hồi trước mình rất thích đi thăm quan Văn Miếu, một, hai tháng lại đi một lần. 

Lái xe máy từ nhà lên mất độ 15 phút, gửi xe 10 nghìn, mua vé vào cửa 20 nghìn, tóm lại là chưa đến 2 euro (50 nghìn VND) để được xem một di sản nghìn năm có một. Không mất tiền đi máy bay cả ngày trời để mà đến cảm mặc một công trình nào đó ở bên Tây, chúng ta hoàn toàn có thể tự trau dồi theo điều kiện của mình. Khi thì đi một mình, khi thì rủ bạn bè đi, có lúc dẫn cháu đi, bạn bè Tây, Tàu nào sang mình cũng dẫn chúng nó đi xem cho biết. 

Mặc dù vậy, việc đến xem những công trình như thế làm mình có đôi lúc phải đóng vai một thanh niên ‘’âm lịch’’. Nhiều bạn bảo có thời gian thì đi chơi, đi bar chứ tội gì đến đấy, mình khẳng định là bar sàn mình vẫn đi nhiều hơn các bạn và bên cạnh đó mình cũng thăm nhiều di sản nữa, hai việc đó hoàn toàn khác nhau và đều đáng trân trọng. Hoho. 

Rõ ràng thái độ trân trọng di sản và văn hóa nó là thái độ cần được giáo dục chứ chẳng có ai tự nhiên mà biết. Ở những cộng đồng tôn giáo như bên Pháp hay bên Tây Ban Nha, người ta có 1 cái gọi là ‘’Đức tin’’ như đã trình bày ở trên, họ được nghe, được răn dạy từ tấm bé. Đức tin đó chắc là luôn hướng họ đến điều tốt đẹp và khuyến khích họ giúp đỡ cộng đồng. 

Thế ở ta, chúng ta có đức tin gì không? Thời đại này đã thai nghén ra loại lòng tin nào? Một chế độ xã hội tự xưng là tốt nhất thế giới nhưng chưa chắc đã dạy con người về những giá trị cơ bản nhất mà người ta thuộc về. 

Chính vì vậy, nếu chúng ta thờ ơ với di sản của chúng ta, thì đó là bởi chúng ta thực sự đã mất đi lòng tin cho những điều tốt đẹp. 

Việc tỏ ra coi thường di sản, thản nhiên xây nhà, xây cửa đè lên di sản, xây cáp treo, làm đường nhựa bóc lột di sản dưới chiêu bài tăng trưởng kinh tế, suy cho cùng không phải là việc làm của người thức thời như tấm áo mà ta cố khoác lên. Nó chỉ đơn giản là biểu hiện của sự thiếu giáo dục và một tuổi thơ đầy khó khăn mà thôi. 

Ảnh mình chụp trước cửa nhà thờ L'esglesia de Sant Joan del Mercat . Công trình cũng được xây dựng đúng 800 năm trước tại Valencia, Tây Ban Nha. Đây chỉ là một nhà thờ nhỏ. Xét về quy mô, nó chưa thể sánh được với thánh đường chính của thành phố Valencia (chỉ cách đó chưa đến 500m) nhưng cá nhân mình rất yêu thích nhà thờ này, nó phản ánh cả một chiều dài lịch sử trầm tích và cho thấy sự chuyển mình của nghệ thuật thế giới qua các giai đoạn khác nhau, từ phong cách Gothic vào Thế kỉ 14 cho đến khi được cải tạo và trùng tu dưới sự ảnh hưởng của nghệ thuật Baroque vào Thế kỉ 18.